Trong nhiều năm qua, nhà ở xã hội luôn được xem là bài toán cấp thiết tại Việt Nam khi nhu cầu an cư của người thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp ngày càng tăng mạnh. Tuy nhiên, bên cạnh áp lực về nguồn cung và giá bán, thị trường hiện đang đối mặt thêm một yêu cầu mới: phát triển nhà ở theo hướng bền vững, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải các-bon. Đây cũng là chủ đề được nhiều chuyên gia, cơ quan quản lý và doanh nghiệp thảo luận tại hội thảo “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” do Viện Khoa học công nghệ xây dựng (IBST), Bộ Xây dựng tổ chức tại TP.HCM ngày 22/5.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội đến năm 2030. Theo các chuyên gia, nếu tiếp tục xây dựng theo mô hình truyền thống, ngành xây dựng sẽ tạo áp lực lớn lên môi trường do tiêu thụ nhiều năng lượng, tài nguyên và phát thải khí nhà kính. Vì vậy, việc tích hợp các tiêu chí “xanh” vào nhà ở xã hội đang trở thành xu hướng tất yếu, thay vì chỉ là lựa chọn mang tính thử nghiệm.
Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng cho rằng những định hướng về kinh tế xanh, đô thị xanh, công trình xanh và sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng đã được xác lập rõ trong các chiến lược phát triển quốc gia. Tuy nhiên, với nhà ở xã hội, yếu tố quan trọng nhất vẫn là bảo đảm chất lượng công trình, độ bền, tính an toàn và khả năng chi trả của người dân.
Theo ông Tiến, mục tiêu giảm phát thải hoàn toàn có thể triển khai nếu được tính toán ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án, thiết kế, thi công đến vận hành. Điều quan trọng không nằm ở việc áp dụng các công nghệ đắt đỏ mà là lựa chọn giải pháp phù hợp, có thể kiểm chứng hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.
Ở góc độ nghiên cứu kỹ thuật, ông Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ xây dựng nhận định phát triển nhà ở xã hội và chuyển đổi xanh không còn là hai nhiệm vụ tách rời. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và đô thị hóa nhanh, nhà ở xã hội thế hệ mới cần đồng thời đáp ứng nhiều yêu cầu: giá hợp lý, tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải trong suốt vòng đời công trình.
Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là việc giới thiệu tài liệu “Hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp”. Tài liệu này đề xuất cách tiếp cận theo ba bước gồm “đo – chọn – giữ”. Theo đó, các dự án cần đo lường lượng phát thải từ vật liệu và năng lượng vận hành; lựa chọn giải pháp phù hợp với chi phí đầu tư và điều kiện thi công; đồng thời duy trì các tiêu chí kỹ thuật trong quá trình sử dụng công trình.
Các giải pháp được đưa ra tập trung vào những yếu tố có thể triển khai ngay từ giai đoạn thiết kế như tối ưu hướng nhà, tận dụng thông gió và ánh sáng tự nhiên, tăng hiệu quả lớp vỏ công trình, sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng và lựa chọn vật liệu có dữ liệu phát thải rõ ràng. Theo các chuyên gia, đây là những giải pháp không quá phức tạp nhưng có thể tạo ra hiệu quả lớn về lâu dài, đặc biệt trong việc giảm chi phí điện năng cho người dân.
Vấn đề vật liệu xây dựng phát thải thấp cũng thu hút sự quan tâm lớn từ doanh nghiệp và giới chuyên môn. Tại hội thảo, đại diện Viện Khoa học công nghệ xây dựng chia sẻ trường hợp dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân tại Đồng Nai. Theo tính toán, nếu áp dụng các giải pháp vật liệu xanh, dự án có thể giảm khoảng 25–87 kg CO₂ trên mỗi mét vuông sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn bộ công trình. Những con số này cho thấy việc giảm phát thải trong nhà ở xã hội không còn là khái niệm chung chung mà đã có thể được lượng hóa bằng dữ liệu cụ thể.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng xây dựng cũng giới thiệu các giải pháp mới như vật liệu cách nhiệt, sơn phản xạ nhiệt, hệ thống trần – vách tiết kiệm năng lượng, thiết bị vận hành hiệu suất cao và công cụ đánh giá công trình xanh. Theo đánh giá của các chuyên gia, khi thị trường vật liệu xanh phát triển mạnh hơn, chi phí đầu tư cho công trình phát thải thấp sẽ từng bước được kéo giảm, giúp nhà ở xã hội dễ tiếp cận hơn với người dân.
Dù vậy, để mô hình nhà ở xã hội phát thải thấp được triển khai rộng rãi, nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng cơ sở dữ liệu phát thải cho vật liệu xây dựng trong nước, chuẩn hóa phương pháp tính toán phát thải và triển khai các dự án thí điểm. Ngoài ra, cơ chế tài chính xanh và các chính sách hỗ trợ cũng đóng vai trò quan trọng để khuyến khích doanh nghiệp tham gia.
Các chuyên gia nhận định thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là công nghệ hay vốn đầu tư mà còn là thay đổi tư duy phát triển. Nhà ở xã hội trong tương lai không chỉ cần rẻ mà còn phải bền vững, tiết kiệm chi phí vận hành và tạo môi trường sống tốt hơn cho cư dân.
Thông qua hội thảo lần này, Viện Khoa học công nghệ xây dựng kỳ vọng sẽ thúc đẩy một hướng tiếp cận thực chất đối với nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp tại Việt Nam. Đó không phải là cuộc chạy đua hình thức theo các tiêu chuẩn “xanh” đắt đỏ, mà là hành trình hướng tới những công trình chất lượng hơn, tiết kiệm hơn và phù hợp hơn với nhu cầu sống lâu dài của người dân đô thị hiện đại.
