Trong dòng chảy phát triển mạnh mẽ của thể thao hiện đại, nơi khoa học và công nghệ ngày càng đóng vai trò chi phối, một yếu tố tưởng như đơn giản lại đang được nhìn nhận như chìa khóa tạo nên khác biệt: giấc ngủ. Tại Hội nghị khoa học năm 2026 do Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM tổ chức, vấn đề này được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược nâng cao thành tích thể thao.
Không còn là câu chuyện nghỉ ngơi thông thường, giấc ngủ đang được xem là “vũ khí thầm lặng” giúp vận động viên tối ưu hóa hiệu suất và kéo dài sự nghiệp thi đấu trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
Giấc ngủ – nền tảng sinh học của thành tích thể thao
Theo các báo cáo khoa học trình bày tại hội nghị, giấc ngủ là một quá trình sinh lý phức tạp, đóng vai trò then chốt trong việc phục hồi cơ thể và duy trì hoạt động của hệ thần kinh. Đặc biệt, trong giai đoạn ngủ sâu, cơ thể kích hoạt các cơ chế quan trọng như tái tạo mô cơ, tổng hợp protein và cân bằng hormone.
Đây cũng là thời điểm hệ thần kinh được “làm sạch”, loại bỏ các chất chuyển hóa độc hại tích tụ sau quá trình vận động cường độ cao. Nếu thiếu đi giai đoạn này, cơ thể không chỉ mệt mỏi mà còn suy giảm khả năng nhận thức, ảnh hưởng trực tiếp đến việc ra quyết định trong thi đấu.
Các chuyên gia nhấn mạnh, giấc ngủ cần được đặt ngang hàng với dinh dưỡng và giáo án tập luyện trong hệ thống các yếu tố quyết định thành tích. Việc xem nhẹ giấc ngủ có thể khiến mọi nỗ lực huấn luyện trở nên kém hiệu quả.
Thiếu ngủ – “kẻ thù vô hình” của vận động viên
Không ít vận động viên hiện nay đang đối mặt với tình trạng thiếu ngủ kéo dài mà không nhận thức đầy đủ về hậu quả. Theo các nghiên cứu, việc ngủ không đủ giấc có thể làm giảm đáng kể sức bền, tốc độ phản xạ và khả năng phối hợp vận động.
Đáng chú ý, mức độ suy giảm phản xạ do thiếu ngủ được cho là tương đương với trạng thái có nồng độ cồn trong máu. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong các môn thể thao đòi hỏi tốc độ và sự chính xác cao như bóng đá, cầu lông hay võ thuật.
Bên cạnh đó, thiếu ngủ còn làm gia tăng nguy cơ chấn thương. Khi cơ thể không được phục hồi đầy đủ, các sợi cơ dễ bị tổn thương hơn, trong khi khả năng kiểm soát vận động cũng suy giảm. Đây là nguyên nhân khiến nhiều vận động viên gặp chấn thương dù không có va chạm mạnh.
Không chỉ ảnh hưởng về thể chất, giấc ngủ kém còn tác động đến tâm lý thi đấu. Sự căng thẳng, mất tập trung và giảm khả năng xử lý tình huống có thể khiến vận động viên đánh mất lợi thế trong những thời điểm quyết định.
Nhu cầu ngủ của vận động viên: Không giống người bình thường
Một trong những điểm đáng chú ý được nêu tại hội nghị là nhu cầu ngủ của vận động viên cao hơn đáng kể so với người bình thường. Trong khi người trưởng thành cần khoảng 7–9 giờ ngủ mỗi đêm, vận động viên có thể cần từ 8 đến 10 giờ, thậm chí hơn tùy theo đặc thù môn thể thao.
Các môn sức bền như điền kinh đường dài, bơi lội hay đạp xe đòi hỏi thời gian ngủ dài để phục hồi cơ bắp và hệ tim mạch. Trong khi đó, các môn sức mạnh cần giấc ngủ sâu để tối ưu hóa hormone tăng trưởng và testosterone.
Đối với các môn kỹ thuật hoặc phản xạ như bắn súng, cầu lông, chất lượng giấc ngủ – đặc biệt là giai đoạn ngủ mơ (REM) – lại đóng vai trò quyết định trong việc duy trì sự tập trung và độ chính xác.
Ngoài ra, trong các giải đấu quốc tế, việc di chuyển qua nhiều múi giờ khiến nhịp sinh học bị xáo trộn. Tình trạng “jet lag” không chỉ gây mệt mỏi mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến phong độ thi đấu, buộc vận động viên phải có chiến lược ngủ bù và điều chỉnh hợp lý.
Thực trạng tại Việt Nam: Khoảng trống cần lấp đầy
Dù tầm quan trọng của giấc ngủ đã được khoa học chứng minh, thực tế tại Việt Nam cho thấy vấn đề này vẫn chưa được quan tâm đúng mức trong hệ thống huấn luyện thể thao.
Nhiều vận động viên phải tập luyện với cường độ cao, thi đấu liên tục và chịu áp lực thành tích lớn. Bên cạnh đó, việc sử dụng thiết bị điện tử, lịch sinh hoạt không ổn định và môi trường nghỉ ngơi chưa phù hợp càng khiến chất lượng giấc ngủ bị ảnh hưởng.
Đáng chú ý, việc theo dõi và đánh giá giấc ngủ vẫn còn hạn chế. Phần lớn các đội tuyển chưa có quy trình kiểm tra định kỳ hoặc sự hỗ trợ từ chuyên gia y học giấc ngủ. Điều này khiến nhiều vấn đề không được phát hiện và xử lý kịp thời.
Giới chuyên môn nhận định đây là “điểm nghẽn” trong quá trình nâng cao thành tích thể thao, đặc biệt khi Việt Nam đang hướng tới các đấu trường lớn như ASIAD hay Olympic.
Giải pháp: Đưa giấc ngủ vào chiến lược huấn luyện
Trước thực trạng trên, các chuyên gia tại hội nghị đã đề xuất nhiều giải pháp nhằm cải thiện chất lượng giấc ngủ cho vận động viên. Trong đó, việc áp dụng “vệ sinh giấc ngủ” được xem là bước đi quan trọng.
Các biện pháp cơ bản bao gồm: Hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ; Tránh caffeine và đồ uống kích thích vào buổi tối; Duy trì không gian ngủ yên tĩnh, mát mẻ; Xây dựng thói quen ngủ đúng giờ
Bên cạnh đó, các kỹ thuật thư giãn như thiền, hít thở sâu, yoga nhẹ cũng được khuyến khích áp dụng để giúp cơ thể dễ dàng chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Một xu hướng đáng chú ý là việc ứng dụng công nghệ trong theo dõi giấc ngủ. Các thiết bị đeo thông minh, cảm biến và hệ thống phân tích dữ liệu có thể giúp huấn luyện viên và bác sĩ nắm bắt chính xác tình trạng của vận động viên, từ đó đưa ra điều chỉnh phù hợp.
Hướng tới hệ sinh thái thể thao hiện đại
Không chỉ dừng lại ở giấc ngủ, hội nghị còn đặt ra mục tiêu xây dựng một hệ sinh thái thể thao hiện đại, nơi khoa học, công nghệ và y học được tích hợp chặt chẽ.
Toạ đàm ‘Chiến lược phát triển thể thao thành tích cao TP.HCM trong kỷ nguyên công nghệ’
Trong chiến lược này, Thành phố Hồ Chí Minh được định hướng trở thành trung tâm phát triển thể thao hàng đầu, với các mô hình kết hợp giữa huấn luyện, phục hồi và nghiên cứu khoa học.
Việc đầu tư vào các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, y học thể thao và quản trị hiện đại được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của vận động viên Việt Nam trên trường quốc tế.
Từ những phân tích khoa học, có thể thấy giấc ngủ – yếu tố tưởng chừng đơn giản – lại đóng vai trò quyết định trong thành công của vận động viên. Khi được nhìn nhận đúng và tích hợp vào hệ thống huấn luyện một cách khoa học, giấc ngủ có thể trở thành “đòn bẩy” giúp thể thao Việt Nam bứt phá.
Trong hành trình hướng tới những đỉnh cao mới, đôi khi khác biệt không nằm ở những thay đổi lớn lao, mà bắt đầu từ những điều cơ bản nhất – như một giấc ngủ đủ và chất lượng.
Đức Tân
